Haver kweken

Haver (Avena sativa) hoort bij de grassenfamilie en is een van de oudste cultuurgewassen van Midden-Europa. In de moestuin speelt hij een dubbele rol, want je kunt hem zowel als groenbemester voor een betere bodem telen als voor de korreloogst. Haver komt oorspronkelijk uit West-Azië en verspreidde zich via de Kelten en Germanen over heel Noord-Europa. Tot de aardappel zijn intrede deed, was hij een belangrijk basisvoedsel.

Anders dan andere granen bloeit haver niet in aren, maar vormt hij een kenmerkende, naar alle kanten gerichte pluim die tijdens het afrijpen sierlijk overhangt. De holle halmen worden afhankelijk van de soort 60 tot 150 cm hoog. In de biologische tuinbouw staat haver hoog aangeschreven, omdat hij als zogenoemd rustgewas geen geschikte waard is voor veel typische graanziekten en zo ziektecycli in de bodem doorbreekt.

Juist als groenbemester heeft haver veel te bieden: zijn wortelstelsel maakt verdichte bodemlagen los, de snelle en dichte groei onderdrukt onkruid effectief, en hij vangt overtollige stikstof op voordat die naar het grondwater uitspoelt. In een mengsel met vlinderbloemigen zoals wikke of erwten neemt hij de rol van steungewas op zich, waar de klimmende partners zich aan omhoogtrekken.

Haver breng je uitsluitend door directe zaai in het bed. Zomerhaver zaai je zo vroeg mogelijk, vanaf eind februari tot april. Als koudekiemer komt hij al op gang bij bodemtemperaturen vanaf 4 tot 5 °C, en vroeg zaaien is uitdrukkelijk gewenst, want laat zaaien geeft een zwakker gewas.

De zaaidiepte ligt op 3 tot 4 cm. Omdat haver een donkerkiemer is, dek je de zaden af met aarde en druk je het oppervlak daarna licht aan, zodat het contact met de bodem zorgt voor een gelijkmatige opkomst. Bij breedwerpig zaaien reken je op ongeveer 150 tot 200 g zaad per vierkante meter. Zaai je op rijen, dan volstaat een afstand van 15 tot 20 cm tussen de rijen.

Voor groenbemesting kun je haver van april tot eind augustus zaaien. Een najaarszaai als vorstgevoelige wintergroenbedekking lukt nog tot ongeveer eind september, mits de planten genoeg tijd hebben om voldoende biomassa op te bouwen. In een mengsel met wikke of erwten verlaag je de zaaidichtheid van beide partners naar rato.

Van alle granen stelt haver de laagste eisen aan bodem en standplaats. Hij groeit het best in de volle zon, maar redt zich ook in halfschaduw. Lichte tot middelzware grond is ideaal, al doet haver het ook op zware kleigrond zonder problemen. Hij verdraagt zelfs licht zure omstandigheden met een pH tussen 5,0 en 7,0.

Een gelijkmatig vochtige bodem waardeert hij, maar korte droogte verdraagt hij ook. Het meest op zijn plek voelt hij zich in een gematigd klimaat met voldoende neerslag. Als weinig eisende teelt heeft hij geen bijzondere bemesting nodig, als groenbemester al helemaal niet.

Bij haver onderscheid je in de eerste plaats gepelde haver en naakte haver. Bij gewone haver blijft de korrel omsloten door kafjes en moet hij na de oogst gepeld worden. Naakte haver verliest de kafjes vanzelf bij het dorsen en is daardoor veel geschikter voor verwerking in je eigen keuken.

Voor groenbemesting voldoet elk gangbaar zomerhaverras. Wil je korrels oogsten, kijk dan wat preciezer naar de rassen: Apollon is een gele haver met kafjes en betrouwbare opbrengsten in de biologische teelt. Bison scoort met korte, stevige groei en goede meeldauwresistentie. Voor korrelverwerking thuis loont een blik op naakte haverrassen als Saul of Elbany.

Haver is de meest genoegzame graanteelt die er is. Verwijder onkruid voor het zaaien of kort erna, want zodra de planten goed zijn opgekomen, onderdrukken ze onkruid vanzelf door hun snelle, dichte groei.

Gieten is alleen nodig bij aanhoudende droogte tijdens de kieming. Daarna redt haver zich prima. Als groenbemester kun je bemesting helemaal achterwege laten. Het grootste praktische probleem in de teelt is legering, oftewel het omknikken van de halmen bij wind of te weelderige groei. In de tuin zonder kunstmest gebeurt dat zelden.

Gebruik je haver als groenbemester, werk hem dan het best in vóór de zaadrijping, zo'n 6 tot 8 weken na de kieming, wanneer de biomassa maximaal maar nog sappig groen is. Na het inwerken reken je op minstens 4 tot 6 weken verteringstijd voordat de volgteelt de grond in mag. Bij najaarszaai vriest haver dood bij temperaturen onder min 8 °C en vormt hij een beschermende mulchlaag die je in het voorjaar eenvoudig inhakt.

Haver is duidelijk robuuster dan andere granen, toch zijn er een paar problemen die je moet kennen. Haverstuifbrand (Ustilago avenae) is een zaadoverdraagbare schimmelziekte: aangetaste pluimen vormen zwartbruine sporenmassa's in plaats van korrels. Voor groenbemesting maakt dat niets uit, want je oogst geen korrel. Teel je haver om te eten, gebruik dan gecertificeerd zaad en resistente rassen.

Meeldauw (Blumeria graminis) laat zich zien als een witte, meelachtige laag op bladeren en halmen, vooral bij warm en droog weer. Stevige rassen als Bison zijn hier duidelijk weerbaarder.

De belangrijkste belager is het havercystenaaltje (Heterodera avenae), dat pleksgewijs kwijnende groei veroorzaakt. Dit aaltje bouwt zich vooral op wanneer haver op haver volgt, en daarom is een teeltpauze van minstens twee, liever drie jaar zo belangrijk. In mengteelten met vlinderbloemigen storten bladluizenpopulaties trouwens sneller in dan in monoculturen, omdat nuttige insecten als zweefvliegen zich daar beter vermeerderen.