De kaapse kruisbes komt oorspronkelijk uit de hooglanden van de Zuid-Amerikaanse Andes en behoort tot de nachtschadefamilie. Daarmee is het een naaste verwant van tomaat, paprika en aardappel. In zijn thuisland groeit het als meerjarige struik, maar bij ons kweken we het meestal als eenjarige plant vanwege de vorstgevoeligheid. Wie wil, kan de plant voor de eerste vorst uitgraven en vorstvrij overwinteren.
De botanische naam Physalis komt van het Griekse woord voor 'blaas' en beschrijft het papierachtige omhulsel dat elke vrucht als een lampionnetje omsluit. Dit omhulsel is niet alleen mooi om te zien, maar beschermt de bes ook op natuurlijke wijze tegen plaagdieren en weersinvloeden. De smaak van rijpe vruchten is uniek zoet-zuur, ergens tussen kruisbes, kiwi en een vleugje ananas.
De plant kwam eind 18e eeuw naar Europa, aanvankelijk als sierplant. Via Zuid-Afrika, waar hij het zo goed deed bij de Kaap dat hij er de naam 'Kaapse kruisbes' kreeg, vond hij zijn weg naar onze tuinen. Zelfgekweekte vruchten smaken duidelijk aromatischer dan het vaak onrijp geoogste supermarktfruit.
Alle groene plantendelen en onrijpe vruchten zijn licht giftig en kunnen misselijkheid en buikkrampen veroorzaken.
Cijfers en gegevens
Plant- en oogsttijden van Kaapse kruisbes
Verplanten van Midden Mei tot Begin Juni. Voorzaaien ongeveer 70 dagen voor het verplanten, ongeveer tussen Eind Februari en Midden Maart. Na een teeltperiode van 170 dagen kan de oogst beginnen rond Midden Augustus en duurt tot Eind Oktober.
Kaapse kruisbes planten
De kaapse kruisbes heeft een lang groeiseizoen nodig, daarom is voorkweek binnenshuis onmisbaar. Directe zaai in de vollegrond lukt in ons klimaat niet. Van half februari tot half maart zaai je de zaden ongeveer 0,5 cm diep in voedingsarme zaaigrond. Bij temperaturen van 20 tot 25 °C kiemen ze na 7 tot 21 dagen, afhankelijk van het ras en de omstandigheden. Heb je geen groeilamp, begin dan niet voor half februari, anders worden de zaailingen te lang en dun.
Na ongeveer drie tot vier weken verspeenj e de plantjes in grotere potten. Ze groeien in het begin langzaam, dus maak je geen zorgen als het even duurt. Pas na de ijsheiligen, half mei, mogen ze naar buiten als er geen vorst meer dreigt. Zet ze daarvóór overdag op een beschut plekje buiten, zodat ze geleidelijk afharden.
Bij het uitplanten geef je 80 cm ruimte in alle richtingen, want de kaapse kruisbes wordt flink bossig. Je mag de plant gerust iets dieper zetten dan in de pot – de begraven stengel vormt extra wortels. Wil je de plant meerjarig houden, graaf hem dan in oktober voor de vorst uit en overwinter hem licht op 10 tot 15 °C. Snoei de stengels vooraf terug tot de helft. Het volgende jaar draagt de overwinterde plant duidelijk vroeger en rijker.
Standplaats en bodem
De kaapse kruisbes houdt van zon, en dan flink wat. Minstens zes tot acht uur directe zonnestraling per dag heb je nodig, dan worden de vruchten lekker zoet en aromatisch. Een beschutte plek, bijvoorbeeld voor een muur of heg, is ideaal omdat de stengels nogal broos zijn.
Qua bodem is de kaapse kruisbes verrassend ongecompliceerd. Los en goed doorlatend moet hij zijn – zandgrond geeft vaak de beste resultaten. Wateroverlast is het enige wat de plant niet verdraagt. Een licht zure bodem past het best. Vers bemeste grond werkt trouwens averechts: te veel voedingsstoffen stimuleren de bladgroei maar remmen de vruchtzetting.
Voor balkon en terras is de kaapse kruisbes ook geschikt. De pot moet minstens 15 tot 20 liter bevatten, liever nog 30 tot 40 liter. Een drainagelaag op de bodem van de pot is onmisbaar, zodat er geen water blijft staan.
Goede en slechte buren van Kaapse kruisbes
Sla is de buur die je de ananaskers het makkelijkst kunt gunnen. Sla wortelt ondiep en is al geoogst voordat de ananaskers, die in het begin langzaam groeit, de ruimte nodig heeft. Zet in mei kropsla, eikenbladsla of bataviasla tussen de jonge planten. Met 60 tot 80 centimeter plantafstand is daar genoeg plek voor. Ook spinazie en veldsla zijn goede buren. Ze bedekken de grond tussen de planten en houden die vochtig.
Veel tuingidsen raden stam- en stokbonen, basilicum en goudsbloemen aan als metgezellen van de ananaskers. Dat goudsbloemen aaltjes weghouden, is echter niet bewezen. Afrikaantjes lonen de moeite waar de witte vlieg voor problemen zorgt. Bij tomaten remmen ze de plaag af als ze vanaf het begin tussen de planten staan, en de ananaskers heeft last van dezelfde plaag.
De ananaskers mag gerust naast tomaten, paprika, aubergines of aardappelen staan. Er is geen schade bekend door die nabijheid, ook al scheiden sommige combinatietabellen alle nachtschadeachtigen van elkaar. Belangrijk is de afstand in de vruchtwisseling, want op hetzelfde bed delen de verwanten bodemziekten en aardappelcystenaaltjes.
- Praktijktip voor dit paar
- Praktijktip voor dit paar
- Praktijktip voor dit paar
- Praktijktip voor dit paar
- Praktijktip voor dit paar
- Praktijktip voor dit paar
- Weert plagen af door geur of camouflage
Voorgangers en opvolgers van Kaapse kruisbes
Zoals bij alle nachtschadeachtigen houd je bij de physalis een teeltpauze van drie tot vier jaar aan. Dat geldt ook voor tomaten, paprika, chilipepers, aubergines en aardappelen, want deze verwanten delen bodemplagen zoals aardappelcystenaaltjes en krijgen vaak dezelfde ziektes. Het makkelijkst zet je de physalis in je vruchtwisselingsplan bij de tomaten.
Een speciale voorteelt heeft de physalis niet nodig. Ze heeft maar weinig voedingsstoffen nodig, en veel stikstof maakt de plant wel groot en bossig, maar levert geen extra vruchten op. Na erwten en bonen of op vers bemeste grond schiet ze daarom eerder in het blad. Elk bed waar de afgelopen drie jaar geen nachtschadeachtigen stonden, is prima voor haar.
Na de physalis is de bodem nauwelijks uitgeput. Het jaar erna kun je er elk gewas zetten dat niet tot de nachtschadeachtigen hoort.
- Gemeenschappelijke bodemgebonden ziekteverwekker
- Gemeenschappelijke bodemgebonden ziekteverwekker
- Familieregel
- Familieregel
- Familieregel
- Gemeenschappelijke bodemgebonden ziekteverwekker
- Familieregel
- Gemeenschappelijke bodemgebonden ziekteverwekker
- Gemeenschappelijke bodemgebonden ziekteverwekker
- Familieregel
- Familieregel
- Familieregel
- Gemeenschappelijke bodemgebonden ziekteverwekker
- Familieregel
Rassen
Er is inmiddels een mooie keuze aan rassen. 'Schönbrunner Gold' is de klassieker in het Duitstalige gebied: zaadvast, grootvruchtig en bijzonder aromatisch, met een smaak die doet denken aan kiwi en kruisbes. De planten kunnen tot twee meter hoog worden en hebben dus flink wat ruimte nodig. Voor kleinere tuinen of het balkon is 'Little Lanterns' een aanrader – een compact ras met overhangende groei dat prima geschikt is voor potten en hangmanden.
Tuinier je in koelere streken met kortere zomers, kies dan het beste voor vroeg rijpende rassen zoals 'Preciosa'. Deze blijft met ongeveer 80 cm hoogte vrij compact en levert al vanaf half augustus goudgele vruchten. Op warmere, beschutte plekken kun je gerust het aromatischere maar later rijpende ras 'Schönbrunner Gold' kiezen.
Verzorging en bemesting
De kaapse kruisbes is vrij onderhoudsvriendelijk als je een paar basisregels volgt. Giet regelmatig en gelijkmatig, vooral tijdens de bloei en vruchtzetting. Giet het liefst aan de voet van de plant, niet over de bladeren, om schimmel te voorkomen. Op hete zomerdagen in volle zon kan dagelijks gieten nodig zijn.
Een mulchlaag rond de planten houdt het vocht in de grond en reguleert de temperatuur. Bij het bemesten geldt: minder is meer. De physalis is een matige vreter – een flinke schep compost bij het planten is vaak ruim voldoende. Wie te veel mest, krijgt weelderig blad maar minder vruchten. In potten kun je in juli bijvoeden met een beetje organische vloeibare meststof.
De kaapse kruisbes steunen is vaak verstandig, want de stengels breken makkelijk – vooral wanneer ze vol vruchten hangen of als het waait. Plaats bamboestokken of een klimrek het liefst al vroeg. Dieven is niet strikt nodig, maar te dichte of lage scheuten mag je gerust verwijderen zodat de lucht beter kan circuleren.
Ziekten en plagen
De Kaapse kruisbes is een sterke plant en blijft in de moestuin meestal gezond. Het lampionnetje beschermt de vruchten, en veel tomatenziekten doen haar weinig. Zo houdt ze de aardappelziekte (phytophthora) prima tegen.
Last heb je vooral van bladluizen en witte vlieg, zeker onder glas en in warme zomers. Allebei zuigen ze aan de bladeren, hun kleverige honingdauw wordt zwart, en bladluizen brengen virussen over. Lieveheersbeestjes, zweefvliegen en gaasvliegen helpen tegen bladluizen. Bij een lichte aantasting spuit je ze er gewoon af met water. Tegen witte vlieg hang je gele vangplaten op en zet je vanaf het begin afrikaantjes tussen de planten. In de kas helpen sluipwespen.
Op sommige plekken laten Kaapse kruisbessen vanaf juli virusaantasting zien, met mozaïekachtig gevlekte, misvormde bladeren. Genezen kan niet. Trek zieke planten eruit en houd bladluizen en tripsen in toom, want zij brengen virussen over zoals het tomatenbronsvlekkenvirus.
Overrijpe vruchten barsten vaak open en gaan dan schimmelen, dat is grauwe schimmel. Oogst daarom regelmatig en geef de planten genoeg ruimte. Bij droog en warm weer kan tegen het eind van het seizoen echte meeldauw met een witte laag opduiken. Nieuw in onze tuinen is witte brand, een schimmel met geelgroene vlekken op het blad en een witte sporenlaag aan de onderkant. Pluk aangetaste bladeren weg en gooi ze bij het restafval. Neem alleen zaad van gezonde planten.
Oogst en verwerking
Van eind augustus tot de eerste nachtvorst in de herfst kun je ananaskersen oogsten. De vruchten rijpen steeds na, waardoor de oogst zich over meerdere weken tot in oktober uitstrekt. Een vrucht is rijp als het lampionnetje helemaal is opgedroogd en als papier ritselt. De goudgele bes schemert dan door het omhulsel heen. Volrijpe vruchten vallen vanzelf af, en daar kun je handig gebruik van maken. Komt de eerste vorst, knip dan de takken met de laatste vruchten af en hang ze ondersteboven op een droge plek. Veel rijpen de bessen daarna alleen niet meer na. Haal de bes voor het eten uit het lampionnetje en spoel hem even af, want de schil is een beetje kleverig. In hun omhulsel, koel en droog bewaard bij 10 tot 15 °C, blijven de vruchten verrassend lang goed, vaak meerdere weken.
Bedplan openen 7 dagen gratis proberen, web, iOS en Android