Boekweit kweken

Ondanks zijn naam heeft boekweit niets te maken met beuken of tarwe. Het hoort eigenlijk bij de duizendknoopfamilie en is daarmee verwant aan rabarber en zuring. In de tuin vervult het meerdere rollen tegelijk: het is een uitstekende groenbemester, een waardevolle drachtplant voor bijen, en je kunt het bovendien als glutenvrij pseudograan gebruiken.

Boekweit komt oorspronkelijk uit Centraal-Azië, waar het al zo'n 6.000 jaar geleden verbouwd werd. Via handelsroutes bereikte het in de 13e eeuw Europa en werd het een belangrijk voedselgewas, vooral op de schrale heide- en veengronden van Noord-Duitsland en Nederland. De driehoekige vruchten lijken op beukennootjes, wat de plant zijn naam opleverde. In sommige streken wordt het ook wel boekweitgort of zwart graan genoemd.

In de tuin wordt boekweit tegenwoordig vooral als groenbemester ingezet. Het groeit snel, kiemt al na vijf tot acht dagen en vormt in een paar weken een dicht gewas van 50 tot 120 cm hoog. De witte tot lichtroze bloemen verschijnen gedurende zo'n zes weken en vullen daarmee een belangrijk gat in het nectar­aanbod voor bijen, hommels en zweefvliegen. De larven van zweefvliegen eten bladluizen, waardoor boekweit indirect ook bijdraagt aan biologische plaagbestrijding.

Vanwege het hoge gehalte aan rutine, een flavonoïde die de bloedvaten versterkt, werd boekweitkruid in 1999 zelfs uitgeroepen tot geneeskrachtige plant van het jaar. De gepelde korrels bevatten alle acht essentiële aminozuren en zijn te gebruiken als gort, meel of vlokken.

Boekweit zaai je altijd direct in het bed, voorzaaien heeft geen zin. Omdat de plant extreem vorstgevoelig is, zaai je op zijn vroegst half mei, na de ijsheiligen. De laatste zaaidatum is eind augustus, zodat er nog genoeg biomassa kan groeien voor de eerste vorst.

Je kunt breedwerpig zaaien of in rijen met zo'n 25 cm tussenruimte. De zaaidichtheid is ongeveer 5 g per vierkante meter. Boekweit is een donkerkiemer en heeft een grondbedekking van ongeveer 1 tot 4 cm nodig om te kiemen. De minimale kiemtemperatuur ligt bij 8 tot 10 °C, optimaal is 15 tot 20 °C.

De kieming gaat verrassend snel: al na vijf tot acht dagen verschijnen de eerste kiemblaadjes. In deze fase heeft de grond voldoende vocht nodig, want droogte vlak na het zaaien kan de opkomst flink belemmeren. Zodra de plantjes stevig staan, kunnen ze ook droge periodes goed aan.

Boekweit houdt van zon en warmte. Beschutte plekken zijn ideaal. Aan de bodem stelt het nauwelijks eisen: lichte, zandige tot matig vochtige grond is prima, en zelfs zure heide- of veengrond vormt geen probleem. Waar het echter niet tegen kan, is wateroverlast of verdichte bodem.

Als lichte voeder heeft boekweit geen extra bemesting nodig. Op zeer stikstofrijke grond schiet het vooral in het blad en vormt het minder korrels. Als je het als groenbemester teelt, hoef je je over voeding helemaal geen zorgen te maken.

Er bestaan twee soorten boekweit. Gewone boekweit (Fagopyrum esculentum) is de juiste keuze voor de graanoogst. Het vormt grotere vruchten die goed te pellen zijn, maar als kruisbestuiver heeft het insectenbestuiving nodig. Tartaarse boekweit (Fagopyrum tataricum) is iets koudebestendiger en vormt meer bladmassa. De korrels smaken echter bitter en laten zich moeilijk pellen, waardoor het vooral als groenbemester geschikt is.

In de zaadhandel vind je vaak groenbemestingszaad dat simpelweg als 'boekweit' wordt verkocht, zonder rasnaam. Wil je gericht korrels voor de keuken oogsten, let dan op zaad dat uitdrukkelijk als gewone boekweit is aangemerkt. Er bestaan enkele benoemde rassen zoals Billy met goede pelbaarheid of Bamby voor zowel korrel- als groenbemestingsteelt.

Boekweit hoort bij de meest onderhoudsarme planten in de tuin. Na het zaaien kun je eigenlijk achterover leunen. Bemesting is niet nodig en bij de korrelproductie zelfs averechts, omdat te veel stikstof de plant in het blad jaagt in plaats van vruchten te laten zetten.

Water geven hoef je alleen tijdens de kiemfase. Daarna kan boekweit droogte prima aan, terwijl wateroverlast schadelijk is. Schoffelen en wieden kun je ook vergeten, want het dichte gewas beschaduwt de bodem zo grondig dat onkruid nauwelijks kans krijgt.

Gebruik je boekweit als groenbemester, dan heb je twee opties: of je werkt het kort voor de bloei in, dan verteert de sappige biomassa bijzonder snel. Of je laat de planten tot de eerste vorst staan. De bevroren massa vormt een beschermende mulchlaag over de winter en laat zich in het voorjaar makkelijk inwerken. Wil je niet dat boekweit zich door zelzaai verspreidt, maai het dan voor de zaadrijpheid af.

Boekweit is een buitengewoon robuuste plant. Ziektes en plagen spelen in de tuin vrijwel geen rol. Doordat het als lid van de duizendknoopfamilie botanisch behoorlijk op zichzelf staat, ontbreken de gespecialiseerde plaaginsecten die andere gewassen teisteren.

Bij heel nat weer en een dicht gewas kan af en toe boekweitmeeldauw (Ramularia fagopyri) optreden. Die uit zich als grijswitte vlekken op de bladeren, maar is in de moestuin zelden een serieus probleem en vraagt geen bestrijding.

Een punt van aandacht: de zaadschil bevat de fototoxische stof fagopyrine. Gevoelige mensen kunnen bij huidcontact met bloeiende of vruchtdragende planten in fel zonlicht huidreacties krijgen. Handschoenen dragen bij de oogst is dus geen overbodige luxe.