Onze kas

×

Al tijdens de planning van onze terrassentuin wisten we dat we een kas wilden bouwen. Claudi liet zich inspireren op Pinterest: kassen gemaakt van oude ramen. Toen ik de foto’s zag, dacht ik: zoiets moois krijgen wij vast nooit voor elkaar..

De terrassentuin

Voordat ik inga op de bouw van de kas, wil ik een paar woorden zeggen over ons grote tuinaanlegproject. Onze tuin is iets groter dan 1.600 vierkante meter, maar ligt grotendeels op een helling. Daardoor waren de grootste oppervlakken alleen geschikt om te maaien en voor een paar oude fruitbomen.

“Zullen we een extra niveau aanleggen?” werd al snel “We terrassen de hele tuin, anders kunnen we later nooit meer met de graafmachine omhoog als we ooit nog een extra niveau willen.”

Het resultaat, van boven naar beneden in de tuin: een pad langs het bos met honingbessen en bosbessen. Daaronder een groot grasveld met een vuurplaats. Nog lager het snoepeterniveau met frambozen, rode aalbessen, aardbeien en kolomvormige fruitbomen. Dan het niveau dat was bedoeld voor de kas en de verhoogde bedden. Helemaal onderaan ons bestaande bed, dat veel meer oppervlak heeft gekregen.

Het terrasseren duurde twee jaar, van de zomer van 2016 tot de zomer van 2018. We bouwden droge stenen muren, zonder beton op één waterbassin na. Zoals de muren in de wijngaarden hier al honderden jaren worden gebouwd. Met het verschil dat we drainagebuizen hebben aangelegd en inspoeling van slib in het achterwerk van de muren via een vlies verhinderen. Een mooie plek voor hazelwormen, hagedissen, muizen en spinnen.

De ramen

Al in het voorjaar van 2017 vond Claudi de ramen via een advertentie. Allemaal gratis. Een flinke lading gelijkvormige ramen uit een oud vakwerkhuis en een paar kleine ramen. Die haalden we op samen met een deur in een (qua volume) licht overvol aanhangwagentje.

Daarvoor had ze al een mooi, ruim 100 jaar oud raam gekocht dat ooit in een villa boven de voordeur was ingebouwd. Dat raam is de reden waarom het dak van onze kas zo steil is.

De planning

De globale breedte en lengte werden al bepaald door het terras. Claudi deed de planning op papier. Een belangrijke taak daarbij was de ramen zo te rangschikken dat ze pasten, want elk raam had een iets andere breedte. We nummerdeen ze dan ook en gaven elk een vaste plek. Belangrijk was ook welke je enkel kunt openen (lastig met tomaten ervoor) en welke je ook kunt kantelen.

De gedetailleerdere planning deed ik in Tinkercad. Een gratis 3D-tool, normaal gebruikt voor 3D-tekeningen om af te drukken. Daarin kon ik alles precies uitwerken, wat later erg nuttig was. We konden maten direct uit het 3D-model halen en daarna bouwen. Wat we hadden gebouwd, maten we opnieuw op, en als er afwijkingen waren pasten we het plan daarop aan.

De basisopbouw

Onze kas staat op een betonnen strookfundament. Daarop rust een muur van straatklinkers. De stabiliteit van de houten constructie komt niet van de ramen, maar van een raamwerk van 12 × 12 cm balken, waaraan de ramen op hun beurt worden vastgeschroefd. Het vrij hoge dak wordt gedragen door een geveltop met kepers. Als dakbedekking kozen we voor stevige dubbelwandige platen.

Het fundament

Voordat we het fundament konden uitgraven, moesten we eerst een vlak niveau creëren. We moesten overtollige grond wegwerken die was overgebleven van het vullen van de verhoogde bedden. Daarna moesten we op sommige plekken grond wegschrapen waar we tientallen keren met onze graafmachine overheen waren gereden en die daardoor zeer verdicht was. Het beste ging dat wegschrapen met een schoffelhak (* Affiliate) (wij hebben een iets ander model) na licht bevochtigen.

Eerst mat Claudi de buitenmaten van de latere muren op en sloeg houten piketten in. Niet direct in de hoeken, want die worden voor het fundament uitgegraven, maar elke zijde ongeveer 20 centimeter naar buiten verlengd. Dan kun je een koord spannen, zoals op een van de foto’s te zien is. Belangrijk is dat de omwikkeling van het koord altijd aan de juiste kant van de piketten eindigt, anders wordt de dikte van de piket er afhankelijk van bij- of afgeteld. Markeer daarvoor de juiste kant van de piket.

Na het opmeten stak ik de buitenrand van het fundament af met een spade, met een paar centimeter extra naar buiten, want het fundament moet iets breder zijn dan de muur. We groeven vervolgens een spadesteek diep. En opnieuw mocht ik grond wegwerken..

Omdat onze terrassen bewust licht afhellen, zou het fundament aan de lagere kant extreem boven de grond uitsteken of aan de hogere kant in de grond verdwijnen. Omdat de muur niet in het vochtige moest staan en een fundament aan de tuinzijde er waarschijnlijk niet fraai zou uitzien, heeft ons fundament twee hoogtes. Aan de lagere kant is het precies één steenhoogte plus de morteldikte lager. Aan de voorkant wordt dit gemaskeerd door de uitsparing van de deur, en aan de achterkant interesseert het niemand.

Aan de lagere kant bekistten we het fundament met slakkenraster, omdat we geen bekistingsplanken wilden kopen. De andere kant stortten we direct in de grond.

Om het fundament te versterken brachten we bouwstaal in het midden aan. De reden: we hadden vrij recent geterrasseerd en konden niet uitsluiten dat de grond helemaal vooraan de rand nog wat zou zetten.

De muur

We wilden niet dat het hout direct ter hoogte van de grond begon. Dat zou snel verotten en binnenin zou het door het gieten altijd vrij vies worden. Daarom bouwden we een muur van ongeveer 50 centimeter hoog.

Om de muur van het fundament te scheiden brachten we als scheidingslaag dakleer aan tussen twee lagen mortel. Zo kan vocht uit het fundament niet capillair in de muur omhoogkruipen en na een paar jaar de mortel brokkelig maken. Aan de hogere kant ligt het maaiveld iets boven de muur. Daar stak ik de grond een paar centimeter onder de bovenkant van het fundament af en vulde het op met grind, zodat het water kan wegzakken.

De muur trok ik daarna op met mijn lekenkennis als amateur-metselaar. Een lange waterpas was hier erg handig, omdat ik daarmee lange afstanden ook om de hoek kon controleren.

Het houten geraamte

Het hele bovenste deel van de kas wordt gedragen door 12 × 12 cm balken. Die gebruikten we echter alleen verticaal in de hoeken, links en rechts van de latere deur, en voor de geveltop. Horizontaal op de muur en boven de ramen gebruikten we 12 × 6 cm balken. Deels omdat ze opliggen en 12 × 12 cm totaal overdimensioneerd zou zijn. Deels ook omdat het kozijn van de ramen hier direct tegenaan komt en nog eens ongeveer 6 cm toevoegt. Dat zou ook visueel te massief zijn geweest. De opbouwen tot de geveltop en de kepers hebben eveneens dit formaat.

Ik wilde dat er zo weinig mogelijk schroeven en hoeken te zien waren. Dat is gelukt.

In de hoeken zaagde ik bij de horizontale balken steeds de helft (3 cm) weg, zodat de twee balken op elkaar samen weer de volledige dikte geven. In het midden van deze inkeping boorde ik telkens een gat en dreef een pen van 22 mm doorheen. De pen is een paar centimeter langer, waardoor hij in de verticale hoekbalken doorloopt. Zo kan niets verschuiven.

Om te voorkomen dat het geheel op de muur verschuift, zijn de horizontale balken met zware schroeven aan de muur bevestigd.

In de hoeken frees ik verdiepingen voor zware hoeken met een bovenfrees. Daardoor kon ik de horizontale en verticale balken extra met schroeven verbinden. De hoeken bevinden zich op de plek waar later de kozijnen worden gemonteerd. Ze zitten dus verborgen ingebouwd.

De ramen

Dat we de ramen moesten opknappen was duidelijk. De oude lak afschuren en opnieuw schilderen – was het maar zo eenvoudig..

Het oude vakwerkhuis waar de ramen vandaan kwamen was een beetje scheefgezakt. Om de ramen daar te laten passen waren de meeste tot parallellogrammen gezaagd. Ze hadden boven en onder weliswaar vaak dezelfde maat, maar waren totaal vervormd. Daardoor werd het opknappen van de ramen een behoorlijk omvangrijke onderneming.

Na het schuren zaagde ik van de kozijnen met een handcirkelzaag (* Affiliate) zoveel weg dat ze met een extra lat links en rechts weer de juiste maat hadden. Zo konden we de meeste ramen, waarvan we eerder met verschillende breedtes hadden gerekend, toch grotendeels op dezelfde breedte brengen. Soms was het kozijn ook boven of onder beschadigd; daar paste ik dezelfde techniek toe. De extra latten lijmde en schroefde ik vast. Zodat ik ze nog kon plamuren, zijn alle schroeven verzonken.

Claudi schilderde alle balken en ramen geleidelijk. Eerst geoliëd, dan gegrond en tot slot tweemaal met een verf op basis van lijnolie geschilderd.

De ramen schroefden we in het bestaande houten geraamte. De kozijnen zijn ook onderling aan elkaar geschroefd.

Op de ramen kwam later nog een balk waarop de dakconstructie rust. Omdat de ramen niet altijd precies even hoog waren, kocht ik een schaafmachine en bewerkte ze passend.

De dakconstructie

Hier werd het wat gedetailleerder. We moesten verschillende niveaus met elkaar verbinden. Aan de voorkant heeft de deur een andere hoogte dan de ramen ernaast. Boven de deur bouwden we een raam liggend in, dat met een automatische opener (* Affiliate) opengaat zodra het in de kas te warm wordt. Aan de achterkant is het middelste raam hoger. Daar vond het heel oude raam zijn plek. Omdat dit vrij hoog is, moesten we het dak zeer spits maken. Achteraf bleek dat als voordeel te hebben dat de kas in de zomer niet oververhit raakt.

Met alleen de zijdelingse balken, nog zonder geveltop en dak, ging de kas de winterpause in. Voorbijgangers keken altijd wat verbaasd wat dat toch zou worden.

Claudis ziekte

In december 2020 kregen we de schokkende diagnose. Claudi heeft kanker.

Vanaf dat moment werd alles onzeker. Onze goede vriendin Bettina schetste een gedachte en plantte die bij mij: ze ziet Claudi in het voorjaar, staand in de kas, bezig met het voorkweken van planten.

Het dak

Zo begon het in maart 2021 alweer op de bouwplaats. We monteerden de geveltop.

Lang hebben we nagedacht hoe we aan het dak konden werken. Aanvankelijk wilden we buiten een steiger opbouwen. Toen kwamen we tot het inzicht dat een steiger binnenin veel eenvoudiger en praktischer was. Maar het kon nóg eenvoudiger, praktischer en goedkoper. Ik kocht zes houten planken die iets langer waren dan de kas breed is. Drie aan elkaar geschroefd gaf een platform dat we naar believen binnenin de kas konden verschuiven.

Bij de kepers rekende ik me een beetje mis. Ze zijn een centimeter te kort, waardoor er een opening ontstond. Die maskeerde ik echter aan de voor- en achterkant van de kas met een tussenliggend plank.

De vele kleine openingen aan de voor- en achterkant van de geveltop vulde ik met dubbelwandige platen. Die zijn met een fijntandig zaagblad prachtig met de cirkelzaag te zagen. Ik monteerde ze met driehoekige kanthouten aan beide kanten. Omdat het me te duur was die hoeveelheid kanthouten te kopen, kocht ik gewoon brede planken van ongeveer 2 cm dik en zaagde ze zelf afwisselend op 45° en 90° tot driehoeksprofielen.

De dubbelwandige platen rusten op de kepers op bijpassende rubberen profielen. Via klemprofielen worden ze van buiten vastgeschroefd. Normaal is dat bij een dakvelling zoals een gewoon afdak of carport geen probleem, want je kunt daar met bekistingsplaten stap voor stap op de profielen omhoogglijden. Bij onze hoek was dat onmogelijk. Hier redde de sierlijke lichaamsbeheerssing van onze vriend Pablo ons – hij slaagde erin zelfs de bovenste schroeven in te draaien.

Indeling van de kas

Met een inbetoneerde rabat scheidden we de teeltoppervlakte van een geplaveide zone. Er wordt geteeld op een grote strook aan de linkerkant en langs de achterwand. Het kleinere geplaveide deel biedt voldoende ruimte om te staan en voor een tafel om voor te kweken en te verspenen.

Voor de vloerbedekking gebruikten we grote platen van wit graniet die Claudi ooit op een bouwplaats had weten te bemachtigen. In het voorjaar had ze de kracht terug om ze zelf te leggen.

Van wat “toch aanwezig” hout en een paar van de planken van de dakbouw timmerde ik een tafel. Ik schuurde hem nog eens flink en impregneerde het werkblad met werkbladolie die we normaal in de keuken gebruiken.

Aan de lange linkerkant bevestigden we twee stevige latten met schroeven elke 10 centimeter. Aan de schroeven hangen we korte kettingen, waaraan touwen zijn bevestigd. Langs die touwen leiden we de tomaten omhoog. Zodra het touw door het omwikkelen van de tomatplant te strak staat, geven we een schakel mee.

In het voorjaar en de winter bevestigden we aan kettingen draadmanden. Daarin kunnen planten overwinteren of in de winter bijvoorbeeld spinazie en veldsla worden geteeld. Zo breiden we de kas uit met meerdere niveaus als er geen tomaten in staan. Om te voorkomen dat de temperatuur in de winter te laag daalt, schafte we een gaskachel (* Affiliate) aan.

Aan de rechterkant hebben we tussen de ramen de mogelijkheid om rekken aan wandrails te hangen. Zo hebben we over de volledige lengte van de kas boven de tafel een legvlak voor zaailingen die we zelf voorkweken.

Water

In de kas zelf hebben we geen water. Als dat zo was, hadden we een bouwvergunning nodig gehad. Omdat we door de hele tuin een pipeline-systeem van Gardena (* Affiliate) hebben aangelegd, hebben we vrijwel overal water. Achter de kas loopt zo’n pipeline, waaraan we een ijzeren buis hebben aangesloten. Die loopt buiten langs de kas en we hebben een handig kraantje direct naast de deur.

Ons pipelinesysteem wordt gevoed door een oude regenwaterput die we via een drukvat voorzien. Als de put leeg is, kunnen we overschakelen op leidingwater, wat gelukkig nog niet vaak nodig is geweest.

Het water van het dak willen we uiteraard niet verspillen. Daarom brachten we kleine dakgoten aan en installeerden we links en rechts elk een tank van bijna 300 liter. Die zijn ondergronds met elkaar verbonden en hebben een slangaansluiting in de muur naar het bed. Daarmee kunnen we het onderste bed begieten met enkel waterdruk.

De deur

Ook die moesten we flink opknappen. Een deel had een gegalvaniseerd blikken vlak, wat niet zo gemakkelijk te schilderen is. Daarvoor lieten we een glas op maat snijden en zetten het in met goede, oude lijnolieplamuur.

De hengsels (dat zijn de metalen pennen waaraan een deur hangt) voor de deur schroefden we in de houten balk en onderaan in het metselwerk. Passend bij het deurslot maakten we een tegenplaat van een metalen plaat die we met een bovenfrees in de linker deurpost inlieten.

Het oude raam

Ik heb de deur weliswaar na het oude raam gemonteerd, maar dat raam heeft gewoon zijn eigen waarde, vooral voor Claudi. Daarom sluit ik met deze beschrijving ons bouwverslag af.

Het onderste deel van het raam was totaal verrot en niet meer te redden. Gelukkig, anders was het dak nog steiler geweest. Dat deel verwijderde ik en bewaarde de gekleurde ruitjes. Die lieten we op maat snijden en plaatsten ze links en rechts als vulramen naast het lange raam.

Om het oude raam te beschermen lieten we een grote ruit veiligheidsglas op maat snijden. Die is van buiten gemonteerd en beschermt het oude raam tegen het weer. Ze sluit ook de gedeelten af waar het oude raam zijn rondingen heeft.

Claudia

In het voorjaar van 2021 kon Claudi nog de toekomstige planten in de kas voorkweken. Het eerste teeltjaar in de nieuwe kas kon ze volledig genieten. Tomaten, paprika’s, pepers en een watermeloen. En hoeveelheden peterselie..

Vanaf het najaar en de winter van 2021 verslechterde de situatie bij ons drastisch. Het voorkweken in de kas in het voorjaar van 2022 deed ik (Thorsten), want ze lag vrijwel voortdurend in het ziekenhuis. Claudi was er vaak via een koptelefoon of via videobellen bij.

Ik schreef deze tekst in het ziekenhuis, terwijl ik Claudi begeleidde in haar stervensproces. Op haar laatste dag las ik haar nog de ruwe versie voor.

Impressies